هدايت و سببيت بيرون شدن به سوى نور را باطل و نفى نمايد و بفهماند كه سبب حقيقى اين هدايت خداى سبحان است ، و اگر در آيه : « وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ » « 1 » ، اخراج را مقيد به اذن خدا نكرده براى اين بود كه امر « خارج كن » خود مشتمل بر معناى اذن بود ، و حاجتى به آوردن اذن نبود . گفتيم هر جا كه اخراج به رسول خدا و به كتاب خدا منسوب شود اذن خدا در آنجا به معناى رضاى خدا است ، و هر جا كه به خود خدا منسوب شود معناى اخراج به اذن او اخراج به علم او خواهد بود ، چون كلمه « اذن » به معناى « علم » نيز مىآيد ، گفته مىشود « فلان اذن به » يعنى فلانى علم پيدا كرد به فلان جريان ، و از همين باب است آيه شريفه زير كه مىفرمايد : « وَأَذانٌ مِنَ اللَّه وَرَسُولِه » « 2 » ، و مواردى ديگر كه حاجت به ذكر آنها نيست . و اما اينكه در جمله : * ( « وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * مساله هدايت دوباره عودت داده شده ، جهتش اين بود كه جمله « و يخرجهم » بين جمله مورد بحث و جمله « * ( يَهْدِي بِه اللَّه ) * » فاصله شده بود ، از سوى ديگر صراط مستقيم همانطور كه بيانش در سوره فاتحه گذشت راهى است مهيمن و سر آمد بر همه راههاى ديگر خداى تعالى ، قهرا هدايت به سوى صراط مستقيم نيز هدايتى مهيمن بر ساير اقسام هدايت است ، هدايتهايى كه مربوط به سبل جزئى است . در اينجا سؤالى پيش مىآيد و آن اين است كه خواننده عزيز بپرسد اگر صراط مستقيم چنين صراطى بود جا داشت همه جا مانند سوره « حمد » به صورت معرفه يعنى « الصراط المستقيم » بيايد ، در حالى كه در آيه مورد بحث نكره آمده فرموده : * ( « وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * - و آنان را به سوى صراطى مستقيم هدايت مىكند ، معلوم مىشود صراطى مستقيم آن طور كه شما گفتيد يك صراط نيست ، در پاسخ مىگوئيم نكره آوردن كلمه همه جا به منظور اين نيست كه بفهماند كلمه مصداقى نامعين از مصاديق متعدد است ، بلكه گاه مىشود كه نكره آوردن صرفا به منظور تعظيم و بزرگداشت مطلب است ، و در آيه مورد بحث قرينه مقام دلالت دارد بر اينكه منظور همين تعظيم است . * ( « لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّه هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ » ) * اينها كه چنين سخنى از آنان حكايت شده يكى از سه طائفه اى هستند كه سخنان و

--> ( 1 ) ما موسى را نيز به آيات خود گسيل داشتيم و به او امر كرديم كه قوم خودت را از ظلمات به سوى نور خارج كن « سوره ابراهيم ، آيه 5 » . ( 2 ) يعنى اعلامى است از خدا و رسول او . « سوره حج ، آيه 27 » .